Πολέμου» στην νήσο και αργότερα με το βαθμό του στρατηγού, ως διοικητής των κατοχικών δυνάμεων της Κύπρου.
Το περιστατικό που αφηγείται ο Yamak σχετίζεται με το ερώτημα ποιος θα γίνει Αντιπρόεδρος της νεοσύστατης Κυπριακής Δημοκρατίας, ζήτημα το οποίο απασχόλησε την Άγκυρα αμέσως μετά τη σύναψη των Συμφωνιών Ζυρίχης- Λονδίνου: «Στις ειδικές επί του θέματος συζητήσεις που λάμβαναν χώρα στην Άγκυρα δύο ονόματα προκρίνονταν. Έπρεπε να γίνει μία επιλογή μεταξύ του μακαρίτη ιατρού Fazıl Küçük και του αξιότιμου Rauf Denktaş. Τότε έγινε μία πρόταση από τον αξιότιμο συνταγματάρχη Sunalp προκειμένου να τεθεί τέρμα στους δισταγμούς. Ο αξιότιμος διοικητής πρότεινε το εξής, παραθέτοντας και την αιτιολόγηση: ‘‘Στην Κύπρο, λαμβάνοντας υπ’ όψιν για το μέλλον και τις υφιστάμενες ανησυχίες μας, έχουμε ανάγκη δύο προσώπων. Το ένα εξ αυτών θα αναλάβει καθήκοντα ως επίσημος εκπρόσωπος, ένας άνθρωπος του σήμερα που αναγκαστικά εμφανίζει μία ειρηνική εικόνα και κατάσταση, ενώ το δεύτερο θα είναι ένας ηγέτης που θα μένει στο παρασκήνιο, στη σκιά, θα είναι περισσότερο δραστήριος, θα μπορεί να μιλά εξ ονόματος της κοινότητας, στην ανάγκη θα είναι μαχητικός και θα προετοιμάζεται για το μέλλον. Λαμβανομένης υπ’ όψιν και της ηλικιακής τους κατάστασης, στην επιλογή αυτή και υπό τις σημερινές περιστάσεις πρέπει να αναδειχθεί ο αξιότιμος Fazıl Küçük, ενώ για το ακαθόριστο του μέλλοντος πρέπει να επιλεγεί ως μελλοντικός ηγέτης ο αξιότιμος Rauf Denktaş’’. Η άποψή του έγινε αποδεκτή. Έτσι και έγινε. Στο εξής επρόκειτο για χρόνια ολόκληρα να ακολουθήσουμε την εύστοχη διπλή αυτή επιλογή και ανάθεση καθηκόντων». ‘’Yamak , σελ.156 ‘’
Το συγκεκριμένο απόσπασμα μας αποκαλύπτει δύο πράγματα: Πρώτον, τη «διπλή» στρατηγική που επέλεξε να θέσει σε εφαρμογή η στρατιωτική και διπλωματική ηγεσία της Τουρκίας στο Κυπριακό από το 1960 και μετά και δεύτερον, το ρόλο που διαδραμάτιζε και τη βαρύτητα που είχε η άποψη των στρατιωτικών στον καθορισμό της ηγεσίας των Τουρκοκυπρίων. Έτσι, η εν λόγω στρατηγική της «διπλής ηγεσίας» επέτρεψε στην τουρκική εξωτερική πολιτική επιφανειακά μεν να δίνει την εικόνα ενός ετέρου του ΝΑΤΟ νομοταγούς, προσηλωμένου στις υπογραφείσες Συμφωνίες και τιμούντος την υπογραφή του, ενώ παράλληλα της έδιδε το απαραίτητο χρονικό και επιχειρησιακό περιθώριο να οργανώσει – αλλά και να ελέγξει – αποτελεσματικά την τουρκοκυπριακή κοινότητα, ούτως ώστε να επιδιώξει με μεγαλύτερη ένταση και αποτελεσματικότητα το στόχο της διχοτόμησης.
Από την άλλη μεριά, η συγκεκριμένη στρατιωτική πτέρυγα αναδύεται ενισχυμένη από τις εξελίξεις και καθορίζει με τις προτάσεις της την εφαρμοστέα τακτική και στρατηγική στο Κυπριακό. Όπως μας πληροφορεί ο Yamak, ο συνταγματάρχης Turgut Sunalp ήταν επικεφαλής Διεύθυνσης στο Γραφείο Σχεδιασμού και Επιχειρήσεων του Αρχηγείου Επιχειρήσεων του τουρκικού Γενικού Επιτελείου. Η πρότασή του για τη «διπλή ηγεσία» έγινε μετά την επιστροφή από την Αθήνα, όπου είχε μεταβεί τον Οκτώβριο του 1959 ως επικεφαλής της τουρκικής αντιπροσωπείας, προκειμένου να συμμετάσχει στις διαπραγματεύσεις σχετικά με την εγκατάσταση της ΕΛΔΥΚ και της ΤΟΥΡΔΥΚ στην Κύπρο ως αποτέλεσμα των Συμφωνιών Ζυρίχης- Λονδίνου.
Στην αντιπροσωπεία αυτή συμμετέχει ο ίδιος ο Yamak ως επιτελής αξιωματικός, ο διπλωμάτης Adnan Bulak ως εκπρόσωπος του τουρκικού ΥΠΕΞ και ο Rauf Denktaş ως εκπρόσωπος των Τουρκοκυπρίων. ‘’Yamak, σελ. 147-156 και 262. Ο Sunalp αποστρατεύτηκε με το βαθμό του στρατηγού και ίδρυσε το 1983 το Κόμμα της Εθνικιστικής Δημοκρατίας (Milliyetçi Demokrasi Partisi), το οποίο ήταν και το ευνοούμενο της χούντας του Evren κατά τις εκλογές του ιδίου έτους, γνώρισε ωστόσο συντριπτική ήττα από το Κόμμα της Μητέρας Πατρίδας (Anavatan Partisi) του συνονόματού του Turgut Özal. ‘’
Παρά τις προσωρινές αναταράξεις που προκλήθηκαν από την ανατροπή της ιεραρχίας στο εσωτερικό του τουρκικού στρατεύματος με το πραξικόπημα της 27ης Μαΐου 1960, λόγω του ηγετικού ρόλου που ανέλαβαν στην προετοιμασία και πραγματοποίησή του οι μεσαίοι αξιωματικοί, σύντομα αποκαταστάθηκαν οι ενδοστρατιωτικές ισορροπίες. ‘’Από την πληθώρα των πηγών που πραγματεύονται το θέμα της επίπτωσης που είχαν τα στρατιωτικά πραξικοπήματα στην Τουρκία επί των ενδοστρατιωτικών ισορροπιών και της ιεραρχίας, σταχυολογούμε την πρόσφατη μελέτη του Doğan Akyaz, βλ. Doğan Akyaz, Askerî Müdahalelerin Orduya Etkisi. Hiyerarşi Dışı Örgütlenmeden Emir Komuta Zincirine (Η Επίπτωση των Στρατιωτικών Πραξικοπημάτων στο Στράτευμα. Από τις Εξωιεραρχικές Οργανώσεις στην [Αποκατάσταση της] Στρατιωτικής Ιεραρχίας) (İstanbul: İletişim, 2002). Στην ελληνική βιβλιογραφία, βλ. Γεράσιμος Καραμπελιάς, Ο Ρόλος των Ενόπλων Δυνάμεων στην Πολιτική Ζωή της Τουρκίας και της Ελλάδας (Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 2001). Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι ο Tansu εκτιμά πως το στρατιωτικό πραξικόπημα της 27ης Μαΐου «δεν ήταν ευεργετικό» για την ΤΜΤ και το διχοτομικό Σχέδιο Ανάκτησης της νήσου που είχε επεξεργαστεί το Γραφείο Ειδικού Πολέμου, στο βαθμό που οι τελευταίοι «απώλεσαν ένα βασικό τους στήριγμα» μετά την απομάκρυνση στο εξωτερικό «της εθνικιστικής πτέρυγας» των πραξικοπηματιών που αποτελούσαν ο Alparslan Türkeş και άλλοι 14 αξιωματικοί, βλ. Tansu, σελ. 258. ‘’
Αντίστοιχα επηρεάστηκε και η πολιτική επί του Κυπριακού από τις αντιπαραθέσεις για την απόκτηση και τη διατήρηση της ισχύος και της ηγεμονίας στο εσωτερικό πολιτικό γίγνεσθαι της Τουρκίας. Έτσι, παρά το γεγονός ότι πρέσβης της Τουρκίας στην Λευκωσία τοποθετείται ο τουρκοκυπριακής καταγωγής και μετριοπαθούς ιδιοσυγκρασίας απόστρατος συνταγματάρχης Emin Dırvana, σύντομα αναγκάζεται να έλθει σε αντιπαράθεση με τα ακραία διχοτομικά στοιχεία που ελέγχονται από τον Denktaş και τους οπαδούς του στην τουρκοκυπριακή Κοινοτική Συνέλευση.
Αποτέλεσμα της αντιπαράθεσης αυτής είναι η οικειοθελής αποχώρηση του Τούρκου πρέσβη από τη Λευκωσία στις 26 Σεπτεμβρίου 1962 και η μεταγενέστερη καταγγελία εκ μέρους του τού ρόλου του Denktaş. ‘’Fırat, «Yunanistan’la İlişkiler», σελ. 720. Η καταγγελία Dirvana δημοσιεύθηκε στην Milliyet της 15ης Μαΐου 1964, υπό τον τίτλο «Ο Denktaş διαστρέφει την αλήθεια». Για το πλήρες κείμενο και το ιστορικό της εν λόγω καταγγελίας, βλ. Ahmet An, Kıbrıs’ta Fırtınalı Yıllar, 1942-1962 (Ταραγμένα Χρόνια στην Κύπρο, 1942-1962) (Lefkoşa: Galeri Kültür Yayınları, 20052), σελ. 229-239. ‘’
Το γεγονός, όμως, της απομάκρυνσης του Dırvana είναι ενδεικτικό δύο εντυπωσιακών πραγματικοτήτων: Πρώτον, της ήττας των δυνάμεων στην τουρκική πολιτική σκηνή που υποστήριζαν – ειλικρινώς ή εξ ανάγκης – τη διατήρηση του status quo που έφεραν στο νησί οι Συμφωνίες Ζυρίχης- Λονδίνου και δεύτερον, την έκταση της πολιτικής ισχύος που είχαν αποκτήσει στην Κύπρο οι δυνάμεις που στήριζαν τον Denktaş. Η στρατιωτική πτέρυγα στην Τουρκία, ή τουλάχιστον το συγκεκριμένο τμήμα της (Γραφείο Ειδικού Πολέμου) που ήλεγχε τις εξελίξεις στην Κύπρο, ενίσχυε και στήριζε παντοιοτρόπως τον τελευταίο, ακόμη και αργότερα κατά την περίοδο της αυτοεξορίας του στην Άγκυρα, όταν εξαπέλυε μύδρους εναντίον της τουρκικής πολιτικής ηγεσίας για «ανυπαρξία πολιτικής κατεύθυνσης στο Κυπριακό». ‘’Kızılyürek, «Rauf Denktaş», σελ. 340.’’
Ένα χαρακτηριστικό της σύγκρουσης μεταξύ Dırvana και Denktaş περιστατικό συνέβη κατά τη διάρκεια της αντιπαράθεσης για το ζήτημα της φορολογίας, ένα από τα πιο επίμαχα ζητήματα της περιόδου 1960-1963, το οποίο μαζί με αυτά των χωριστών δήμων, της συγκρότησης στρατού και της αναλογίας 70:30 στη στελέχωση του δημοσίου τομέα ‘’Soulioti, vol. 1 (The Narrative), σελ. 134.,’’ οδήγησαν στην αναθεωρητική του Συντάγματος πρόταση Μακαρίου των 13 σημείων και στη συνακόλουθη κρίση του Δεκεμβρίου 1963. Το εν λόγω περιστατικό παραθέτει ο Hasgüler: «Ο τότε πρέσβης της Τουρκίας, Emin Dırvana, ξεκαθάρισε επανειλημμένως στους Τουρκοκύπριους βουλευτές ότι η Τουρκία υποστηρίζει την υπερψήφιση του φορολογικού νομοσχεδίου. Μάλιστα, ο Πρέσβης έλαβε πλειστάκις και από τον κάθε έναν χωριστά από όλους τους βουλευτές το λόγο τους ότι το νομοσχέδιο θα περάσει. Τότε, υπήρχαν 15 Τουρκοκύπριοι, μέλη της Βουλής των Αντιπροσώπων. Το σημαντικότερο είναι ότι ο Πρέσβης Dırvana αισθάνθηκε την ανάγκη να τονίσει στα εν λόγω μέλη της Κυπριακής Βουλής ότι εκπροσωπούσε στην Κύπρο τις απόψεις της Τουρκικής Δημοκρατίας.
Ούτως εχόντων των πραγμάτων, μια μέρα που είχαν συγκεντρωθεί οι Τουρκοκύπριοι βουλευτές για να συζητήσουν μεταξύ τους ως κοινοβουλευτική ομάδα το φορολογικό νομοσχέδιο, χτυπάει το τηλέφωνο και τους γνωστοποιείται από ‘‘κάποιον μεγάλο’’ ότι το συγκεκριμένο νομοσχέδιο δεν θα πρέπει να υπερψηφιστεί. Στη συνέχεια τους τονίστηκε ότι το νομοσχέδιο αυτό θα προκαλούσε την αγανάκτηση του κόσμου και, γι’ αυτό το λόγο, δεν θα έπρεπε να περάσει. Εκείνος που είχε κάνει την τηλεφωνική συνεννόηση ήταν ο επικεφαλής της κοινοβουλευτικής ομάδας των Τουρκοκυπρίων και αντιπρόεδρος της Βουλής, Δρ. Orhan Müderrisoğlu. Παρά την επιμονή των υπόλοιπων Τουρκοκύπριων βουλευτών, δεν αποκάλυψε ποιος ήταν ο ‘‘Μεγάλος’’ με τον οποίο είχε μιλήσει. Το γεγονός ήταν πολύ σοβαρό, διότι προκαλούσε υπόνοιες πως ορισμένα αόρατα χέρια κινούσαν τα νήματα».’’Hasgüler, σελ. 224-225.’’
Μία ισχυρή ένδειξη για το ποιος μπορεί να ήταν αυτός ο ‘‘μεγάλος’’, μας δίνει η Σουλιώτη στο προαναφερθέν βιβλίο της: «Οι Τουρκοκύπριοι [βουλευτές] έμεναν αυστηρά προσκολλημένοι στο προκαθορισμένο ‘‘πλαίσιο αναφορών’’ τους, χωρίς καμμία δυνατότητα να παρεκκλίνουν. Μιας και ο πραγματικός ηγέτης της τουρκοκυπριακής κοινότητας ήταν όχι ο Küçük, αλλά ο Denktaş, ο οποίος δεν ήταν μέλος του Υπουργικού Συμβουλίου, κάθε απρόβλεπτη εξέλιξη έπρεπε να παραπεμφθεί στον ίδιο. Όταν κάποιο ζήτημα ήταν τόσο επείγον που έπρεπε να ληφθεί μία απόφαση άμεσα, τότε κάποιος από τους Τουρκοκύπριους υπουργούς, συνήθως ο υπουργός Άμυνας Osman Örek, εγκατέλειπε την αίθουσα, προφανώς για να τηλεφωνήσει στον Denktaş και όταν επέστρεφε έγνεφε ‘ναι’ ή ‘όχι’ στον Küçük και στους άλλους Τουρκοκύπριους υπουργούς». ‘’Soulioti, vol. 1 (The Narrative), σελ.129.’’
Η αντιπαράθεση μεταξύ των φορέων της εν γένει τουρκικής πολιτικής και της στρατιωτικής εξουσίας στην Κύπρο συνεχίστηκε σχεδόν καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1960. Όπως μαρτυρεί και ο λεγόμενος πρέσβης της Τουρκίας στην Κύπρο Ercüment Yavuzalp, κατά τα έτη 1966-1967 «η Οργάνωση [ΤΜΤ], συμπεριλαμβανομένου και του επικεφαλής διοικητή της, έλαβαν θέση εναντίον της [τουρκικής] πρεσβείας και της ΤΟΥΡΔΥΚ. Η εξέλιξη αυτή δημιουργούσε σοβαρά προβλήματα στην αγωνιζόμενη [τουρκοκυπριακή] κοινότητα…Προκειμένου, ωστόσο, να τεθεί μία τάξη στη διοίκηση της κοινότητας, έπρεπε να συντονιστούν και οι εκπρόσωποι της Τουρκίας στη Νήσο. Όπως προανέφερα, καθώς δεν υπήρχε η αναγκαία σύμπνοια μεταξύ του επικεφαλής διοικητή της ΤΜΤ και του διοικητή της ΤΟΥΡΔΥΚ, η μεν οργάνωση πήρε το μέρος της Κοινοτικής Συνέλευσης, η δε [τουρκική] Πρεσβεία έλαβε θέση εναντίον της ως υποστηρίζουσα τον Δρ. Fazıl Küçük». ‘’ Ercüment Yavuzalp, Kıbrıs Yangınında Büyükelçilik
